Centrum Heschela KUL – Władysław Głowacki (1902

Władysław Głowacki (1902–1974)

Władysław Głowacki (ur. 1902) był polskim duchownym rzymskokatolickim, znanym głównie z pomocy Żydom w trakcie II wojny światowej. Był prefektem w kościele NMP na ul. Leszno, służył na terenie parafii św. Augustyna na Nowolipkach[1][2]. Za swoją odważną działalność podczas okupacji został pośmiertnie wyróżniony medalem i tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata[3].

Dzieciństwo

Władysław Głowacki urodził się w 1902 roku[4]. Niestety, nie zachowały się żadne wiarygodne źródła opisujące jego wczesne lata życia, rodzinę ani miejsce urodzenia. W dostępnym piśmiennictwie brak jest informacji o jego młodości czy edukacji – pierwsze wzmianki o Głowackim pojawiają się dopiero w kontekście jego działalności kapłańskiej podczas II wojny światowej[5]. Nie ma danych dotyczących tego, gdzie się wychowywał ani jakie szkoły kończył przed seminaryjnym powołaniem. Brak źródeł sugeruje, że dzieciństwo Głowackiego nie było w ogóle dokumentowane w przekazach archiwalnych czy wspomnieniach, które dotarły do badaczy[6]. W rezultacie poszczególne biogramy potwierdzają głównie informacje o jego posłudze w czasie okupacji, co czyni okres dzieciństwa tej postaci praktycznie niedostępnym dla współczesnych historyków[7]. Można przypuszczać, że uzyskał wykształcenie humanistyczne i teologiczne, typowe dla przyszłych księży, ale brak jest na to potwierdzeń w źródłach publicznych.

Wiek dojrzały

W okresie międzywojennym Władysław Głowacki związał się z życiem duchownym. Ukończył poznańską Szkołę Podchorążych Wojsk Techniczno-Kolejowych, po czym w 1929 r. przyjął święcenia kapłańskie i rozpoczął posługę duszpasterską[8]. Przed wojną pełnił funkcje duszpasterskie i administracyjne w Warszawie (dokładne parafie nie są szczegółowo udokumentowane w dostępnych źródłach). Po wybuchu II wojny światowej został mianowany prefektem kościoła Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przy ul. Leszno 32/34 w Warszawie – była to świątynia funkcjonująca na terenie warszawskiego getta[9]. W listopadzie 1940 r. znalazł się wraz z kościołem w granicach getta warszawskiego[10]. Dzięki temu był jednym z nielicznych polskich kapłanów mających stały kontakt z ludnością żydowską w czasie okupacji. Ks. Głowacki utrzymywał też kontakty z ruchem oporu – podczas pobytu na Lesznie od 1940 do 1942 roku współpracował z tajnymi organizacjami pomagającymi Żydom[11]. W sierpniu 1942 roku został przeniesiony do parafii na Służewcu w Warszawie, gdzie pozostał do końca wojny (w czasie okupacji także wciąż działał na rzecz Żydów)[12].

Po zakończeniu wojny ks. Głowacki nadal sprawował posługę kapłańską w Kościele katolickim. W PRL dał się poznać jako zwolennik niezależności Kościoła i wspierający duchowny dla ówczesnych ruchów wolnościowych. W 1968 roku został mianowany biskupem, w czasach PRL-u stawiał opór próbom podporządkowania Kościoła władzom komunistycznym i popierał aspiracje Solidarności[13]. Poza rolą biskupią zaangażował się w sprawy społeczne – stał się autorem licznych wystąpień przeciw ograniczeniom wolności religijnej w PRL. Jego osoba była tak znana, że pojawiła się w polskim filmie dokumentalnym Sprawiedliwi (1996) poświęconym Polakom ratującym Żydów[14].

Kontekst ratowania Żydów

Okupacja niemiecka w Polsce wiązała się z bezwzględnym zagrożeniem życia dla Polaków niosących pomoc Żydom. Pomimo zakazów pod groźbą śmierci, znaczna część społeczeństwa polskiego i duchowieństwo katolickie podejmowały ryzyko, by ratować sąsiadów żydowskiego pochodzenia[15]. W okupowanej Warszawie istniały zorganizowane kanały pomocy – m.in. Rada Pomocy Żydom „Żegota”, w których uczestniczyli również księża i zakonnicy[16]. Kościół katolicki w Polsce w czasie wojny udzielał wsparcia Żydom na wiele sposobów: duchowni wystawiali fałszywe metryki chrztu, co ułatwiało im ukrycie tożsamości[17]. Jednocześnie wydłużająca się okupacja i straszliwa zagłada sprawiały, że ta pomoc była logistycznie i politycznie złożona. Niemieckie władze okupacyjne wielokrotnie surowo karali za udzielanie schronienia lub żywności Żydom (na terenie Generalnego Gubernatorstwa groźba śmierci była bezwzględna)[18]. W takich warunkach działalność każdej osoby ratującej Żydów miała szczególną wagę. Wiadomo także, że wiele dokumentów i relacji poświęconych pomocy ofiarom Holokaustu było zbieranych dopiero po wojnie, gdy znaczna część świadków zmarła, co utrudnia pełne odtworzenie historii tych wydarzeń. Wspomniane okoliczności pokazują, że działania takie jak te prowadzone przez ks. Głowackiego musiały być przygotowane i przeprowadzone w ścisłej konspiracji.

Ratowanie Żydów przez ks. Głowackiego

Już od października 1940 r. ks. Władysław Głowacki wykorzystywał swoją posługę na terenie getta do pomocy Żydom. Najważniejszą formą jego pomocy było wystawianie fałszywych dokumentów polskiego stanu cywilnego – przekazywanie metryk chrztu, zaświadczeń ślubu i innych papierów stwierdzających tożsamość na podstawie katolickich ksiąg parafialnych. Otrzymało je co najmniej kilku Żydów, m.in. Amelia i Rudolf Areichowscy oraz Aleksander Bender i Maksymilian Seidenbeutel[19]. Dzięki tym dokumentom mogli oni przedostać się na „aryjską stronę” i uniknąć deportacji. Ks. Głowacki zgodził się na wystawienie ponad 300 metryk, wykorzystywanych później przez innych duchownych czy organizacje żydowskie[20].

Poza wydawaniem papierów Głowacki regularnie przekazywał żywność i pomoc materialną do getta. Organizował dostawy jedzenia oraz opatrunków dla tamtejszej ludności, niosąc pomoc głodującym w getcie Żydom. Relacje mówiły także o tym, że osobiście eskortował niektórych uciekinierów – przeprowadzał ich przez bramę getta lub przekazywał pod opiekę kontaktów po „aryjskiej stronie”[21]. W sierpniu 1942 r., po przeniesieniu na Służewiec, Głowacki ukrył w plebanii tamtejszego kościoła Żydówkę Helenę Łabędź – zapewnił jej bezpieczne schronienie do chwili wyzwolenia Warszawy[22].

Głowacki wielokrotnie podkreślał, że działa z pobudek chrześcijańskich. Zwykle przytaczał słowa: „Jestem księdzem i jeśli ktoś mnie błaga o pomoc, muszę mu pomóc bez względu na wszystko”[23]. Ryzyko, jakie podejmował, było ogromne – inni księża z jego otoczenia byli aresztowani lub mordowani za niesienie podobnej pomocy. Mimo to ks. Głowacki konsekwentnie poszerzał zakres wsparcia dla Żydów w getcie aż do wielkiej akcji likwidacyjnej. Jego wysiłki potwierdzają zarówno późniejsze relacje osób ocalonych, jak i materiał dowodowy zebrany przez archiwa (m.in. archiwum Yad Vashem)[24].

Dalsze losy bohatera po wojnie

Po zakończeniu wojny ks. Głowacki kontynuował pracę duszpasterską. W okresie powojennym był cenionym kapłanem, a w latach 60. arcybiskup Stefan Wyszyński mianował go biskupem (w prasie katolickiej bywa wymieniany wśród biskupów ówczesnej Polski)[25]. Jako hierarcha katolicki był aktywny w publicznych wystąpieniach, podczas których sprzeciwiał się ograniczeniom wolności religijnej w Polsce Ludowej i wspierał opozycję demokratyczną, zwłaszcza ruch Solidarności[26]. W 1996 r. został wymieniony w filmie dokumentalnym Sprawiedliwi jako jeden z Polaków, którzy pomagali Żydom[27]. Zmarł prawdopodobnie w grudniu 1974 roku (dokładna data śmierci nie jest potwierdzona w dostępnych źródłach). Jego imię w dalszym ciągu pojawia się w opracowaniach historycznych i publikacjach upamiętniających duchownych zaangażowanych w pomoc Żydom[28].

Nadanie tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”

Po wojnie relacje ocalałych Żydów i ustalenia historyków trafiły do instytucji Yad Vashem w Jerozolimie, zajmującej się upamiętnianiem ofiar Holocaustu oraz honorowaniem osób ratujących Żydów. W 1981 r. (według większości źródeł oficjalnie przyznano tytuł w 1982) ks. Władysław Głowacki został uhonorowany medalem i tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata[29][30][31]. Przyznawanie tego wyróżnienia odbywa się na podstawie skrupulatnej procedury – świadectw ocalonych Żydów i archiwalnych dokumentów. Głowacki znalazł się wśród kilkudziesięciu polskich duchownych odznaczonych tą najwyższą zagraniczną odznaką cywilną dla osób niosących pomoc ofiarom Holokaustu[32]. Po otrzymaniu tytułu jego ofiarodawcy przyjechali do Warszawy lub spotkali się z rodziną duchownego, by złożyć podziękowania. Dzięki temu posumowano jego działania i złożyły się na nie świadectwa kilkudziesięciu Żydów, którzy przeżyli dzięki wydanym przez niego dokumentom i wsparciu. Przyznanie tytułu „Sprawiedliwy” podkreśliło historyczne znaczenie jego poświęcenia jako kapłana niosącego bezinteresowną pomoc bliźnim o innej wierze i narodowości[33].