Józef Gorajek (1908–1995)
Józef Gorajek (ur. 14 marca 1908 w Majdanie Radlińskim, zm. 25 marca 1995) był polskim duchownym rzymskokatolickim, wieloletnim proboszczem parafii św. Wojciecha w Wąwolnicy (diecezja lubelska) oraz nauczycielem religii[1]. W czasie II wojny światowej zasłynął jako obrońca prześladowanych Żydów – za ratowanie żydowskiej rodziny Winników został pośmiertnie odznaczony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Jad Waszem w Jerozolimie[2]. Pochowany jest na cmentarzu parafialnym w Wąwolnicy, gdzie wcześniej przez dziesięciolecia pełnił posługę kapłańską[3].
Dzieciństwo
Józef Gorajek urodził się 14 marca 1908 r. w Majdanie Radlińskim (parafia Urzędów) jako syn Michała Gorajka i Katarzyny z domu Dziurdów[4]. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczył się przez rok w progimnazjum w Urzędowie, a następnie kontynuował naukę w Państwowym Gimnazjum im. ks. S. Konarskiego w Dubnie, gdzie zdał maturę[5]. W 1928 r. rozpoczął studia w Lubelskim Seminarium Duchownym. Święcenia kapłańskie otrzymał 18 czerwca 1933 r. z rąk biskupa Mariana Leona Fulmana w katedrze lubelskiej[6].
Po święceniach Gorajek rozpoczął posługę duszpasterską jako wikariusz w parafii w Konopnicy koło Lublina. Już kilka miesięcy później został przeniesiony do parafii w Kraśniku, gdzie oprócz pracy duszpasterskiej pełnił również funkcję kapelana 24. Pułku Ułanów[7]. W 1936 roku skierowano go do Bochotnicy pod Nałęczowem, gdzie jako wikariusz parafii pw. św. Jana Chrzciciela uczył religii i pełnił urząd prefekta miejscowych szkół[8]. Takie doświadczenia sprawiły, że przed wybuchem wojny Gorajek był już doświadczonym katechetą i duszpasterzem młodzieży.
Wiek dojrzały
W 1939 r. Gorajek został zmobilizowany jako kapelan wojskowy. Podczas kampanii wrześniowej pełnił służbę w randze kapitana przy polowym szpitalu wojskowym. Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę trafił do niewoli sowieckiej w Krasnymstawie, z której udało mu się zbiec i powrócić do kraju[9]. Latem 1940 r. skierowano go do parafii św. Wojciecha w Wąwolnicy, gdzie nadal pracował jako duszpasterz. Wkrótce po przybyciu do Wąwolnicy Gorajek aktywnie włączył się w konspirację – działał jako kapelan oddziałów, używając pseudonimu „Stańczyk”[10].
W czasie okupacji Gorajek łączył pracę kapłańską z pomocą partyzantom i ludności cywilnej. Wystawiał fikcyjne metryki chrztu dla spalonych mieszkańców wiosek, których dokumenty zniszczono. Korzystali z nich także ratowani Żydzi[11]. Został zapamiętany jako kapelan o wielkiej odwadze: narażał życie, pomagając ukrywającym się Żydom, co groziło karą śmierci ze strony Niemców[12]. Za udział w kampanii wrześniowej i służbę w ruchu oporu został po wojnie odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Medalem Wojska oraz Krzyżem Armii Krajowej przez prezydenta RP na uchodźstwie[13].
Kontekst ratowania Żydów
Polska pod okupacją hitlerowską stała się miejscem skrajnej przemocy wobec ludności żydowskiej – likwidowano getta, organizowano masowe egzekucje i obozy zagłady. Pomoc Żydom była prawnie zakazana i surowo karana. W praktyce jedyną przewidzianą przez hitlerowców sankcją za ukrywanie Żydów była śmierć całej rodziny. Mimo to tysiące Polaków pomagało prześladowanym z pobudek humanitarnych i religijnych[14]. Wielu z nich było katolikami – działali po cichu, często przy wsparciu tajnych organizacji. Za swoją odwagę i poświęcenie otrzymali później od Izraela tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Na medalu towarzyszącym temu honorowi umieszczono słowa z Talmudu: „Kto ratuje jedno życie – ratuje cały świat”[15]. Wśród Polaków uhonorowanych tą nagrodą znaleźli się przedstawiciele różnych grup społecznych – od chłopów i robotników po kapłanów i arystokratów.
Każdy przypadek pomocy Żydom jest wyjątkowy, ale wiele z nich łączyły podobne motywacje: głęboka wiara, humanitaryzm i solidarność z ofiarami niemieckiej polityki eksterminacji. Wydarzenia w Wąwolnicy w 1942 r. wpisują się w ten szerszy kontekst – Gorajek kierował się tymi właśnie wartościami, niosąc ratunek Żydom mimo ogromnego zagrożenia[16].
Opis ratowania Żydów przez ks. Gorajka
Wiosną 1942 r. do Wąwolnicy przybyła z Warszawy Danuta Winnik z siedmioletnim synem Eugeniuszem. Uciekali z getta, a pomimo posiadania fałszywych dokumentów, okoliczni chłopi podejrzewali ich o bycie Żydami. Gorajek objął ich opieką – pod jego nadzorem dokonano chrztu Eugeniusza, co miało wzmocnić pozory legalności[17]. Gdy grupa sąsiadów protestowała przeciw temu, Gorajek stanowczo bronił swojego stanowiska, utrzymując, że chłopiec jest katolikiem. Mimo narastających podejrzeń, matka musiała na pewien czas opuścić wieś, a dzieckiem zajął się sam ksiądz – wychowywał go w przekonaniu, że jest chrześcijaninem[18]. Dzięki autorytetowi duchownemu Gorajka Winnikowie nie zostali zdradzeni ani zaatakowani przez innych mieszkańców, co umożliwiło im przeżycie do wyzwolenia[19].
Rodzina Winników przebywała w ukryciu pod opieką Gorajka aż do końca wojny. W trosce o ich bezpieczeństwo ksiądz zapewnił im schronienie u zaprzyjaźnionych gospodarzy z rodziny Kosików w Niezabitowie[20]. Po wojnie Danuta Winnik wraz z synem wyemigrowała do USA. Kilkadziesiąt lat później Eugeniusz odwiedził Polskę, aby podziękować ks. Gorajkowi za uratowanie życia[21]. Według relacji, gdy wdzięczny uczeń zaoferował księdzu jakąkolwiek rekompensatę, Gorajek odpowiedział: „Nie potrzebuję wdzięczności, ale prosiłbym, by zasadźono drzewo z moim imieniem w Izraelu”[22].
Dalsze losy bohatera
Po wojnie Józef Gorajek nadal pełnił służbę kapłańską w Wąwolnicy. Początkowo był wikariuszem i prefektem miejscowych szkół, a od 16 grudnia 1952 r. na prośbę ówczesnego proboszcza mianowano go administratorem parafii[23]. W 1955 r. został oficjalnie proboszczem wąwolnickiej parafii. Funkcję tę pełnił przez kolejne lata. Po 38 latach pracy w tutejszej wspólnocie został 15 listopada 1978 r. przeniesiony w stan spoczynku, jednak pozostał na stałe w Wąwolnicy jako ksiądz-emeryt[24]. Łącznie spędził w kapłaństwie 62 lata, z czego 55 poświęcił duszpasterstwu parafian w Wąwolnicy[25]. Jego zaangażowanie spotkało się z wdzięcznością wiernych – w 1960 r. parafianie ufundowali dla kościoła nowy dzwon imieniem „Józef” z inskrypcją dziękczynną za przetrwanie okupacji i opiekę boską[26].
Mimo represji ze strony komunistycznych władz PRL i donosu niektórych parafian, Gorajek dalej uparcie wypełniał swoje obowiązki. Jako administrator parafii zorganizował przygotowania do historycznej koronacji Cudownego Obrazu Matki Bożej Kębelskiej. Ta uroczystość odbyła się 10 września 1978 r. w Wąwolnicy[27]. W kronice parafialnej ks. Gorajek pisał po latach, że dzięki tej uroczystości poczuł się „szczęśliwy” i zrealizował cel życia, jakim było uczczenie Matki Bożej i ożywienie trwającego 700 lat kultu MB kębelskiej[28].
Zmarł po ciężkiej chorobie 25 marca 1995 r. (w dzień uroczystości Zwiastowania NMP)[29]. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Wąwolnicy, gdzie do końca życia mieszkał w swej ukochanej parafii[30].
Kontekst nadania tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”
Za swe działania na rzecz Żydów ks. Gorajek został uhonorowany przez Jad Waszem w 1989 r. Oficjalnie tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata przyznano mu 19 czerwca 1989 r.[31][32] Wyryty w rejestrze opis brzmi: „ochraniał Żydów w wiosce Niezabitów na Lubelszczyźnie”[33]. Medal i dyplom przyznane Gorajkowi przechowywane są w lokalnym sanktuarium w Wąwolnicy – widnieją na nich jego imię oraz opis zasług[34].
Przypisy
[1][9][11][18] Józef Gorajek; https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Gorajek
[2][3][4][5][6][7][8][10][12][13][14][15][23][24][25][26][27][29][30] Zapraszam na Mszę za +ks. Józefa Gorajka – mojego rodaka; https://www.parafiasulow.pl/zapraszam-na-msze-za-ks-jozefa-gorajka-mojego-rodaka/
[16][17][19][21][22] Gorajek Józef; https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4043929
[20][34] Śladami ks. Józefa Gorajka. Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką; https://zspwawolnica.szkolnastrona.pl/index.php?c=article&id=705
[28] Coronation; https://www.sanktuarium-wawolnica.pl/en/sanctuary/coronation.html
[31][33] Holocaust and Diplomatic Rescue Chronology - Poland; https://theladosgroup.com/timeline
[32] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
Linki zewnętrzne
Józef Gorajek; https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Gorajek
Zapraszam na Mszę za +ks. Józefa Gorajka – mojego rodaka; https://www.parafiasulow.pl/zapraszam-na-msze-za-ks-jozefa-gorajka-mojego-rodaka/
Gorajek Józef; https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4043929
Śladami ks. Józefa Gorajka. Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką; https://zspwawolnica.szkolnastrona.pl/index.php?c=article&id=705
Coronation; https://www.sanktuarium-wawolnica.pl/en/sanctuary/coronation.html
Holocaust and Diplomatic Rescue Chronology - Poland; https://theladosgroup.com/timeline
Źródła ilustracji
https://collections.yadvashem.org/en/righteous/4043929
https://zspwawolnica.szkolnastrona.pl/index.php?c=article&id=705