Pamięć nie może stać się rytuałem ani „lekcją do odrobienia” – podkreślano podczas rocznicowych obchodów na terenie Auschwitz-Birkenau, byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Ocalały Bernard Offen apelował: „Niech pamięć nie będzie ciężarem. Niech stanie się światłem, które poprowadzi nas w ciemności”, a dyrektor Muzeum Auschwitz Piotr Cywiński mówił o pamięci i doświadczeniu jako „skarbach” i „drogowskazach” w czasach pękania światowego porządku. Wcześniej głos zabrał też Prezydent RP Karol Nawrocki, zaznaczając, że obóz Auschwitz „był fabryką śmierci zorganizowaną przez Niemców”.
Dzień pamięci
Choć główna uroczystość z udziałem Ocalałych, przedstawicieli władz i korpusu dyplomatycznego odbyła się po południu, to rocznicę wyzwolenia Auschwitz-Birkenau na terenie byłego obozu upamiętniano przez cały dzień. Przed południem około 20 byłych więźniów złożyło wieńce i znicze przed Ścianą Straceń w byłym Auschwitz I. Był to pierwszy akord obchodów 81. rocznicy oswobodzenia obozu.
Świadectwo o „moich aniołach”
Główne przemówienie podczas ceremonii w budynku tzw. centralnej saunywygłosił Ocalały z Zagłady Bernard Offen, urodzony w 1929 roku w Krakowie. Wspominał dzieciństwo przerwane wojną, śmierć matki i siostry w Bełżcu oraz moment rozdzielenia z ojcem w Auschwitz. „Ojca skierowano w lewo ku śmierci. Mnie skierowano w prawo. Pamiętam ten moment. Nasze spojrzenia się spotkały i to uczucie, że widzimy się po raz ostatni” – mówił.
Podkreślał, że przeżył dzięki innym: „Przeżyłem, ponieważ pomogli mi inni ludzie. Nazywam ich moimi aniołami”. Po kilkudziesięciu latach życia w Stanach Zjednoczonych, Offen zdecydował się wrócić do Polski. Mówił o Krakowie jako miejscu, w którym ponownie odnalazł dom i poczucie bezpieczeństwa. Apelował: „Proszę was dzisiaj, niech pamięć nie będzie ciężarem. Niech stanie się światłem, które poprowadzi nas w ciemności. My, świadkowie, wkrótce odejdziemy, ale wierzę, że to światło pozostanie z wami”.
Pamięć i doświadczenie
Dyrektor Muzeum Auschwitz, dr Piotr Cywiński swoje wystąpienie poświęcił refleksji nad pamięcią i doświadczeniem. Jak mówił, to pojęcia bliźniacze, bardzo potrzebne współczesnemu człowiekowi. Dyrektor Muzeum Auschwitz wskazywał, że w czasach, w których pęka „budowany wielkimi wysiłkami ład”, a prawo międzynarodowe jest „gwałcone”, pamięć nie może być traktowana jako ciężar czy formalny obowiązek. „Pamięć nie powinna być postrzegana w kategoriach lekcji do odrobienia, ale dużo bardziej jako źródło realnego wsparcia i wzrostu świadomości” – zaznaczał dr Cywiński. Jak dodał, to właśnie doświadczenie Ocalałych staje się fundamentem pamięci oraz „potęgą indywidualną i społeczną”.
Źródła zbrodni i odpowiedzialność
Prezydent RP Karol Nawrocki wskazywał, że Auschwitz „pozostaje symbolem zupełnego odhumanizowania” i „był fabryką śmierci zorganizowaną przez Niemców”. Podkreślał, że zbrodnia Holokaustu i śmierć 6 milionów Żydów, w tym 3 milionów obywateli polskich, była efektem polityki konkretnego państwa niemieckiego, cieszącej się społecznym poparciem od lat 30. XX wieku.
Karol Nawrocki przypominał, że Zagładę poprzedziły lata obojętności świata oraz masowych zbrodni, w tym także na Polakach w latach 1939-41. Po wojnie natomiast – mówił polski prezydent – nie doszło do pełnego rozliczenia sprawców, a Niemcy nie wypłaciły Polsce reparacji. „Tak nie buduje się świata pokoju, za każdą zbrodnię i za każdą wojnę trzeba po prostu zapłacić i przeprosić. Wtedy dopiero będziemy mieć poczucie, że wykonaliśmy swój współczesny obowiązek” – powiedział Prezydent RP.
Przeciw ciszy
Przedstawiciel darczyńców Fundacji Auschwitz-Birkenau Yossi Matias mówił o przejściu od pamięci żywej do historycznej. „Zbliżamy się do progu krytycznego” – zauważył, zwracając uwagę na proces odchodzenia świadków historii i konieczność pielęgnowania tego, co zostawiają nam Ocalali. Matias akcentował też znaczenie digitalizacji świadectw Zagłady, aby prawda była dostępna także dla przyszłych pokoleń i nie została wyparta przez zapomnienie czy negacjonizm.
Wyzwolenie Auschwitz
Do 27 stycznia 1945 roku, a więc momentu wyzwolenia ok. 7 tys. więźniów przebywających na terenie obozu przez żołnierzy Armii Czerwonej, niemieccy naziści zamordowali w Auschwitz ok. 1,1 mln osób, głównie Żydów, a także Polaków, Romów, sowieckich jeńców wojennych oraz ludzi innych narodowości.
Dziś dla świata Auschwitz jest symbolem Zagłady i okrucieństw II wojny światowej. W 2005 roku Organizacja Narodów Zjednoczonych uchwaliła dzień 27 stycznia Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
__________________
Heschel Center News/ Karol Darmoros