Ferdynand Machay (1889–1967)
Ferdynand Machay (ur. 4 maja 1889 w Jabłonce na Orawie, zm. 31 lipca 1967 w Krakowie) był polskim księdzem katolickim, infułatem i teologiem, a także aktywnym działaczem społeczno-politycznym okresu II Rzeczypospolitej. Pochodził z patriotycznej rodziny i od młodości działał na rzecz polskości Orawy. W latach 1938–1939 pełnił funkcję senatora V kadencji w parlamencie II RP[1]. Po wojnie został archiprezbiterem Bazyliki Mariackiej w Krakowie (funkcję tę sprawował w latach 1944–1967)[2]. Za swoje zasługi w ratowaniu Żydów podczas II wojny światowej Instytut Yad Vashem w Jerozolimie pośmiertnie uhonorował go w 2017 roku tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”[3].
Dzieciństwo
Ferdynand Machay urodził się w wielodzietnej rodzinie Andrzeja i Marii Machayów, wychowywanej w duchu polskiego patriotyzmu[4]. Już jako uczeń gimnazjum w Trzcianie (na Górnej Orawie) i później w Bratysławie zdobywał wykształcenie, a potem podjął studia teologiczne w Budapeszcie, gdzie w 1912 r. przyjął święcenia kapłańskie[5][6]. W dzieciństwie i młodości szczególnie doświadczył wpływu polskiej kultury: uczestnictwo w uroczystościach pięćsetlecia bitwy pod Grunwaldem w 1910 roku w Krakowie w znaczący sposób uświadomiło mu jego polski rodowód i wzbudziło głębokie poczucie przynależności narodowej[7][8]. Już przed wyświęceniem dał się poznać jako orędownik polskości: w 1911 roku, jeszcze jako kleryk, współopracował broszurę „Co my za jedni?”, w której uwrażliwiał orawian na ich polskie pochodzenie i zachęcał do słowa ojczystego[9]. Mimo wczesnego powołania do kapłaństwa pozostawał aktywny literacko – od 1913 r. publikował artykuły w wydawanej w Nowym Targu „Gazecie Podhalańskiej”, przekonując tamtejszych czytelników o przynależności Orawy i Spisza do Polski. Te doświadczenia i wykształcenie stworzyły solidne podstawy jego późniejszej działalności duszpasterskiej i społecznej.
Wiek dojrzały
Po święceniach w 1912 r. Machay pracował jako wikariusz w niewielkich parafiach na terenie Słowacji (m.in. w Zázrivej i Rużomberku)[10]. W czasie I wojny światowej był kapelanem armii austro-węgierskiej na frontach włoskim i rosyjskim[11]. Zaraz po zakończeniu wojny aktywnie zaangażował się w działalność patriotyczną na rzecz przyłączenia Spisza i Orawy do odradzającej się Polski. Był współzałożycielem i czynnym członkiem Narodowego Komitetu Spisza i Orawy, który postulował na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. przyłączenie tych ziem do Polski[12]. Uczestniczył też w przygotowaniach do plebiscytu 1920 r. i innych wiecach poparcia dla polskości regionu.
W latach 20. kontynuował studia naukowe i działalność pisarską. Dzięki stypendium Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego studiował w Instytucie Katolickim w Paryżu, gdzie pracował duszpastersko wśród polonijnej młodzieży[13]. Po powrocie do kraju pełnił funkcje sekretarza Ligi Katolickiej i redaktora pisma „Dzwon Niedzielny”, a także angażował się w pracę Kościelnej Akcji Katolickiej[14]. W 1930 r. uzyskał stopień doktora teologii na podstawie pracy obronionej w Paryżu[15]. W 1937 r. został mianowany proboszczem parafii Najświętszego Salwatora w Krakowie[16], a w 1938 r. prezydent Ignacy Mościcki mianował go senatorem RP V kadencji (w ramach Akcji Katolickiej)[17]. W tym okresie Machay był znany także jako publicysta zaangażowany społecznie – publikował liczne artykuły o sprawach społecznych i gospodarczych. Od 1944 r. do końca życia piastował urząd archiprezbitera kościoła Mariackiego w Krakowie, co świadczyło o jego ogromnym prestiżu w archidiecezji krakowskiej[18].
Kontekst ratowania Żydów
W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy w Polsce surowo karali za udzielanie jakiejkolwiek pomocy Żydom – wszelką pomoc najczęściej obciążano karą śmierci[19]. Był to unikatowy wymiar terroru: to właśnie na ziemiach polskich, w okupowanej Europie, pomoc Żydom była zagrożona najwyższym wyrokiem[20]. Mimo to wielu polskich duchownych i świeckich ryzykowało życie, by ukrywać i ratować prześladowanych sąsiadów. W tym szerokim kontekście papieski kościół krakowski odegrał istotną rolę – duchowni współpracowali z konspiracyjną Radą Pomocy Żydom „Żegota” i lokalnymi strukturami podziemnymi, organizując bezpieczne kryjówki, wyroby fałszywych dokumentów, żywność oraz opiekę medyczną dla uciekinierów z gett. Kapłani mogli wykorzystać swoje kontakty i autorytet do załatwiania legalnych pozwoleń czy metryk – wszystko po to, aby wydobyć choćby część ukrywających się na „aryjskich papierach” spośród setek tysięcy skazanych na zagładę.
Opis ratowania Żydów przez bohatera
Ks. Machay sam osobiście uczestniczył w ratowaniu konkretnych osób pochodzenia żydowskiego. Jednym z najsłynniejszych przykładów jego pomocy była historia 11-letniej Felicji Seifert – córki krakowskiego adwokata żydowskiego. W 1943 r. do proboszcza kościoła Mariackiego zgłosiła się właśnie ta dziewczynka, uciekająca z aresztu – ks. Machay wpisał ją do parafialnej księgi ochrzczonych i załatwił jej dokumenty na nowe nazwisko „Elżbieta Smoleń”[21]. Po odebraniu aktów urodzenia i chrztu Felicję ukryto pod opieką Aleksandry Mianowskiej – najpierw w jej mieszkaniu, a później w domu dziecka prowadzonym przez siostry zakonne, gdzie była przedstawiana jako „dziecko wołyńskie”[22]. Dzięki tej subtelnej zmianie tożsamości dziewczynka przetrwała wojnę. Ks. Machay nie ograniczał się jednak do pojedynczych przypadków.
Świadectwa powojenne potwierdzają, że ksiądz Machay sporządzał fałszywe akty urodzenia i chrztu dla licznych ukrywających się Żydów. Dokładnie tak oświadczyła jedna z uratowanych osób: „Ks. Machay udzielił wielu Żydom pomocy, przekazując im metryki urodzenia i chrztu oraz inne dokumenty, wśród nich Felicji Seifert (Eli Manor)… Ks. Machay poręczył za Ewę Rose-Boratyńską, jej męża oraz jej matkę, gdy zostali aresztowani w Krakowie w marcu 1943 r., przyczyniając się w ten sposób do ich uwolnienia”[23]. W tym przypadku Machay posłużył się swoim autorytetem, aby doprowadzić do wypuszczenia na wolność całej rodziny Rose-Boratyńskich[24].
Dodatkowo Machay wykorzystywał swoje kontakty międzynarodowe: biegle posługiwał się językiem węgierskim, dzięki czemu pomagał Żydom niemieckim pochodzenia węgierskiego, którzy uciekali przed transportami do Auschwitz. Według badań, ten duchowny wielokrotnie dostarczał prześladowanym tzw. aryjskie papiery – fałszywe dowody tożsamości potwierdzające katolickie pochodzenie oraz metryki chrztu – umożliwiając im przetrwanie na zajętych przez Niemców terenach[25]. W sumie ocalałych dzięki jego wysiłkom było wielu: ofiary wspominały, że ks. Machay znajdował schronienie i załatwiał dokumenty dzieckom z ambon mariackiego kościoła, a także posyłał swoje wystawiane metryki do różnych biur meldunkowych, gdzie w ślad za nimi pojawiały się zwolnione z aresztu rodziny żydowskie. Dzięki tak rozległej działalności humanitarnej ksiądz Machay uratował życie co najmniej kilkunastu osób (głównie dzieci), narażając przy tym swoje bezpieczeństwo.
Dalsze losy bohatera
Po wojnie ks. Ferdynand Machay nadal czynnie działał w archidiecezji krakowskiej. W okresie okupacji brał też udział w konspiracji: współpracował z Armią Krajową i pełnił rolę łącznika między podziemiem a metropolitą krakowskim, abp. Adamem Stefanem Sapiehą[26]. Organizował pomoc humanitarną nie tylko dla Polaków, ale także dla ocalałych Żydów i wysiedleńców warszawskich, którzy trafili do Krakowa po powstaniu w sierpniu 1944 r. Był administratorem parafii mariackiej i otrzymał godność prałata papieskiego jeszcze w 1944 r. (stanowisko archiprezbitera bazyliki Mariackiej pełnił aż do śmierci)[27].
W powojennych latach ks. Machay poświęcił się odbudowie życia religijnego i pomocy społecznej w swojej parafii. Według relacji prasowych, założył nowatorski program opieki duszpasterskiej nad samotnymi i ciężko chorymi – m.in. zorganizował stałą pomoc medyczną i duszpasterską dla około 200 przewlekle chorych mieszkańców Krakowa[28]. Szczególnie bliska była mu współpraca z młodym wówczas ks. Karolem Wojtyłą (późniejszym papieżem Janem Pawłem II), zwłaszcza przy inicjatywach na rzecz rodzin i młodzieży[29]. Choć władze komunistyczne nie zdelegalizowały go wprost, traktowały go jako jednego z najbardziej wpływowych duchownych opozycyjnych wobec systemu[30]. Ferdynand Machay zmarł 31 lipca 1967 r. w Krakowie i został pochowany na cmentarzu salwatorskim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym[31].
Kontekst nadania tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”
Dopiero wiele lat po wojnie, dzięki zeznaniom ocalałych oraz badaniom historyków, ujawniła się pełna skala pomocy udzielonej przez ks. Machaya. Opowieści świadków zostały spisane i zgromadzone w archiwach Yad Vashem oraz polskich instytucji zajmujących się dokumentowaniem historii Holocaustu. Na podstawie tych dowodów Instytut Pamięci Polskiej w Krakowie oraz izraelski Instytut Pamięci Męczeństwa i Bohaterstwa Yad Vashem potwierdziły jego działania. W 2017 r. Ferdynand Machay został oficjalnie uhonorowany Medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”[32]. W uzasadnieniu podkreślono jego odwagę w ratowaniu prześladowanych Żydów mimo grożących temu konsekwencji oraz znaczenie jego poświęcenia. Machay dołączył tym samym do grupy polskich duchownych, którzy otrzymali to wyróżnienie – obok znanych postaci, takich jak Marceli Godlewski czy Wacław Radosz[33]. Przyznanie tytułu „Sprawiedliwego” podkreśliło historyczne znaczenie jego czynów i przypomniało o bohaterstwie ludzkiej solidarności nawet w najtrudniejszych czasach.
Przypisy
[1][2][4][5][10][11][15][16][17][18] Ferdynand Machay (1889–1967); https://pl.wikipedia.org/wiki/Ferdynand_Machay_(1889%E2%80%931967)
[3][23][24][32][33] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
[6][7][9][12] Ks. Ferdynand Machay; https://orawa2024.pl/ks-ferdynand-machay/
[8][13][14][26][27][28][29][30][31] 31 VII 1967: Zmarł ks. Ferdynand Machay; https://www.idziemy.pl/kosciol/31-vii-1967-zmarl-ks-ferdynand-machay/
[19][20] Polki i Polacy zamordowani za pomoc Żydom (1939–1945); https://sprawiedliwi.org.pl/pl/historie-pomocy/historie-wedlug-tematow/polki-i-polacy-zamordowani-za-pomoc-zydom
[21][22] Aleksandra Mianowska i ks. Ferdynand Machay z Krakowa; https://pamiecitozsamosc.pl/aleksandra-mianowska-i-ks-ferdynand-machay-z-krakowa
[25] 11 Brave religious leaders who saved the Jews during World War II; https://aleteia.org/2018/03/29/11-brave-religious-leaders-who-saved-the-jews-during-world-war-ii/
Linki zewnętrzne
Ferdynand Machay (1889–1967); https://pl.wikipedia.org/wiki/Ferdynand_Machay_(1889%E2%80%931967)
Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
Ks. Ferdynand Machay; https://orawa2024.pl/ks-ferdynand-machay/
31 VII 1967: Zmarł ks. Ferdynand Machay; https://www.idziemy.pl/kosciol/31-vii-1967-zmarl-ks-ferdynand-machay/
Polki i Polacy zamordowani za pomoc Żydom (1939–1945); https://sprawiedliwi.org.pl/pl/historie-pomocy/historie-wedlug-tematow/polki-i-polacy-zamordowani-za-pomoc-zydom
Aleksandra Mianowska i ks. Ferdynand Machay z Krakowa; https://pamiecitozsamosc.pl/aleksandra-mianowska-i-ks-ferdynand-machay-z-krakowa
11 Brave religious leaders who saved the Jews during World War II; https://aleteia.org/2018/03/29/11-brave-religious-leaders-who-saved-the-jews-during-world-war-ii/
Źródła ilustracji
https://pl.wikipedia.org/wiki/Ferdynand_Machay_(1889%E2%80%931967)
