W czasie II wojny światowej, w neutralnej Szwajcarii, niewielka grupa polskich dyplomatów i działaczy żydowskich podjęła skoordynowaną, nieformalną akcję ratowania europejskich Żydów przed Zagładą. Działając przy Poselstwie Rzeczypospolitej Polskiej w Bernie, tajna organizacja, znana dziś jako Grupa Ładosia, prowadziła na szeroką skalę proceder wystawiania i dystrybucji paszportów państw Ameryki Łacińskiej, które w wielu przypadkach decydowały o życiu lub śmierci ich posiadaczy. "Najpóźniej w maju 1943 roku rząd RP na uchodźstwie miał wiedzę, że Grupa Ładosia fałszuje i przemyca po Europie paszporty i poświadczenia obywatelstwa państw Ameryki Środkowej i Południowej" - pisze dr Paweł Sieradzki z Ośrodka Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL.
Czym była Grupa Ładosia?
Grupa Ładosia to określenie odnoszące się do polskich dyplomatów, którzy wraz z działaczami żydowskimi zorganizowali w Szwajcarii w czasie II wojny światowej procedurę wystawiania i dystrybucji paszportów krajów Ameryki Środkowej i Południowej, w celu ratowania europejskich Żydów od zagłady prowadzonej przez nazistowskie Niemcy. Grupę tworzyli: Aleksander Ładoś (1891–1963), polski poseł w Bernie w latach 1940–1945; Konstanty Rokicki (1899–1958), polski konsul w Bernie w latach 1939–1945; Stefan Ryniewicz (1903–1987), radca poselstwa RP w latach 1938–1945, zastępca posła Rzeczpospolitej Polskiej w Bernie; Juliusz Kühl (1913–1985), attaché polskiego poselstwa w Bernie, oddelegowany do kontaktów z organizacjami żydowskimi; Abraham Silberschein (1881–1951), adwokat, działacz syjonistyczny, przedwojenny poseł na Sejm RP; Chaim Eiss (1876–1943), urodzony w Ustrzykach Dolnych kupiec i działacz polityczny mieszkający w Zurychu.
Skład i charakter Grupy Ładosia
Członków tej sześcioosobowej, niesformalizowanej organizacji można wielorako scharakteryzować: pięciu z nich było obywatelami polskimi (Ładoś, Rokicki, Ryniewicz, Kühl, Silberschein); trzej z nich to osoby narodowości żydowskiej (Kühl, Silberschein, Eiss); czterech spośród nich było dyplomatami Poselstwa RP (Ładoś, Rokicki, Ryniewicz, Kühl); jeden był założycielem i przedstawicielem Relief Committee for the War-Stricken Jewish Population (RELICO) utworzonego w Genewie przez World Jewish Congress (Silberschein); jeden z nich był przedstawicielem syjonistycznego ruchu politycznego Agudat Israel (Eiss).
Poselstwo RP w Bernie
Poselstwo Rządu RP na uchodźstwie w Bernie było jednym z czterech polskich przedstawicielstw działających w kontynentalnej Europie Zachodniej (obok Portugalii, Hiszpanii i Szwecji) w krajach wolnych od okupacji niemieckiej. Grupa przy nim powstała nie miała charakteru formalnego, jednakże wszyscy oni zdawali sobie sprawę z całego procederu i byli poinformowani o zadaniach pozostałych członków. W akcję paszportową jako sposób ratowania Żydów był wtajemniczony – choć bez wiedzy o jej mechanizmach – szyfrant polskiego poselstwa Stanisław Nahlik oraz delegat ministra pracy i opieki społecznej RP Stanisław Jurkiewicz. Najpóźniej w maju 1943 roku rząd RP na uchodźstwie miał wiedzę, że Grupa Ładosia fałszuje i przemyca po Europie paszporty i poświadczenia obywatelstwa państw Ameryki Środkowej i Południowej.
Początki akcji paszportowej
Idea wprowadzania w obieg fałszywych paszportów krajów Ameryki Łacińskiej pojawiała się jeszcze bez konotacji z zapoczątkowaną później Zagładą. Według J. Kühla po raz pierwszy wykorzystano paszporty Paragwaju na przełomie 1939/1940 roku wobec kilkunastu–kilkudziesięciu osób narodowości żydowskiej znajdujących się na terenach okupowanych przez Związek Sowiecki. Polska placówka dyplomatyczna w Bernie nawiązała kontakt z konsulem honorowym Paragwaju Rudolfem Hüglim, który wszedł w proceder sprzedaży paszportów in blanco.
Rozwój działań Grupy Ładosia
Po agresji III Rzeszy Niemieckiej na Związek Sowiecki w 1941 roku i rozpoczęciu tworzenia gett żydowskich w zajętych obszarach, pojedyncze osoby narodowości żydowskiej posiadały już wytworzone w Bernie dokumenty paszportowe. Część z nich została zwolniona z przymusu zamieszkiwania w gettach oraz noszenia opasek z gwiazdą Dawida. Wzmożenie aktywności Grupy Ładosia nastąpiło w 1942 roku po konferencji w Wannsee i zapoczątkowaniu masowej zagłady Żydów w Europie.
Tworzenie paszportów w Bernie dokonywało się na zasadniczej osi tajnego współdziałania między poselstwem RP a organizacją RELICO. Abraham Silberschein dostarczał konsulowi Konstantemu Rokickiemu wykazy osób wraz z danymi personalnymi i zdjęciami, a ten wypełniał paszporty Paragwaju na oryginalnych formularzach. Dokumenty kolportowali Silberschein i Chaim Eiss przy wsparciu siatki kurierskiej, zapewniając również znaczną część finansowania operacji.
Rolą Aleksandra Ładosia i Stefana Ryniewicza było zabezpieczenie procederu w środowisku dyplomatycznym Berna oraz neutralizowanie zagrożeń ze strony szwajcarskiej policji. Juliusz Kühl odpowiadał za bezpieczeństwo kontaktów z organizacjami żydowskimi i prawdopodobnie zajmował się także transportem formularzy paszportowych.
Skala operacji paszportowej
Z dotychczasowych ustaleń wynika, że Grupa Ładosia przygotowała paszporty paragwajskie dla około 2100 osób. Dokumenty wystawiano dla Żydów z Polski, Holandii, Słowacji, Węgier oraz Niemiec. Każdy paszport kosztował od 500 do 2000 franków szwajcarskich.
Na początku 1944 roku Abraham Silberschein wskazywał, że efektem działań Grupy Ładosia było ocalenie około 10 tysięcy osób przed wysyłką do obozów zagłady. Część z nich przetrzymywano w obozach internowania w Niemczech i we Francji, m.in. w Vittel.
Upamiętnienie Grupy Ładosia
W wyniku badań prowadzonych w 2021 roku ustalono listę 3282 żydowskich posiadaczy paszportów południowoamerykańskich. Spośród nich 868 osób przeżyło wojnę, 973 zginęły, a los 1441 pozostaje nieznany.
W 2019 roku część członków Grupy Ładosia została pośmiertnie uhonorowana, a uchwałą Sejmu RP rok 2021 ustanowiono Rokiem Grupy Ładosia.
________
Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od Heschel Center News
dr Paweł Sieradzki, Ośrodek Badań nad Polonią i Duszpasterstwem Polonijnym KUL