Centrum Heschela KUL – Polikarp Maciejowski (1891

Polikarp Maciejowski (1891–1965)

Polikarp Maciejowski (ur. 1891 w Cytowianach na Żmudzi, zm. ok. 1965) był polskim księdzem katolickim, franciszkaninem, znanym ze wspierania ludności żydowskiej w czasie II wojny światowej[1]. Jako zakonnik z klasztoru zaangażował się w działalność duszpasterską i oświatową wśród Polaków na Litwie[2]. Przed wojną pełnił funkcję prefekta (wychowawcy) w Polskim Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Kownie[3]. Po zakończeniu wojny został oddelegowany przez prowincję franciszkanów do Polski na Ziemie Odzyskane, gdzie jako pierwszy proboszcz odbudowywał życie parafialne w Kołobrzegu[4]. W uznaniu swoich zasług dla ocalenia Żydów otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata – znalazł się na liście osób uhonorowanych przez Yad Vashem[5].

Dzieciństwo

Polikarp Maciejowski urodził się najprawdopodobniej w 1891 roku w Cytowianach (dawniej Tytuvėnai) – mieście na południowej Żmudzi, obecnie w okręgu szawelskim Litwy[6]. Cytowiany wznoszą się ok. 17 km od Kiełmna (Kelmė) i były przed wojną znaczącym ośrodkiem Polonii na Żmudzi[7]. To miasto posiada bogate tradycje katolickie – w XVII wieku założono tam imponujący barokowy kompleks kościoła i klasztoru bernardynów (fundacja Andrzeja Wołłowicza)[8]. Już w okresie międzywojennym w Cytowianach i okolicy istniały polskie szkoły i instytucje katolickie, wychowujące kolejne pokolenia miejscowych Polaków. Maciejowski dorastał w tym środowisku polsko-katolickim, które kładło nacisk na religię i patriotyzm. Najprawdopodobniej uczęszczał do szkoły podstawowej prowadzonej przez polski personel w Cytowianach, a po jej ukończeniu wstąpił do zakonu franciszkanów. Jego formacja duchowna miała miejsce w polskim prowincjale zakonnym Niepokalanowa, gdzie przyjął habit franciszkański i przygotowywał się do kapłaństwa. W latach młodzieńczych Polikarp wzmacniał swoją wiarę i polską tożsamość właśnie dzięki obecności zakonu bernardynów w rodzinnym mieście oraz dzięki edukacji w polskim duchu.

Wiek dojrzały

W okresie międzywojennym o. Maciejowski pracował jako nauczyciel i wychowawca młodzieży. Został mianowany prefektem Polskiego Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Kownie, jednej z kilku polskich szkół średnich w II Rzeczypospolitej na Litwie[9]. Tę funkcję pełnił w latach 1925–1940 razem z innymi księżmi-prefektami, m.in. Siekluckim i Wołłowiczem[10]. W codziennej pracy dbano o tradycje narodowe i religijne – przykładem było publiczne odśpiewywanie polskich pieśni religijnych, takich jak gorzkie żale, mimo napięć politycznych[11]. Efektem tych napięć było aresztowanie i pobicie Maciejowskiego w 1924 r. podczas anty-polskiej akcji w kowieńskim kościele karmelitów bosych[12]. Po wcieleniu Litwy do Związku Sowieckiego (1940) polska młodzież gimnazjalna została rozproszona, ale Maciejowski kontynuował posługę kapłańską w parafii i angażował się w polonijne organizacje kulturalne. W okresie sowieckim (1940–1941) jego działalność duszpasterska została ograniczona przez przymus przechodzenia parafii polskich pod jurysdykcję litewską, ale Maciejowski – jako doświadczony prefekt i zakonnik – nadal nauczał religii w tajemnicy.

Kontekst ratowania Żydów

Po niemieckiej agresji na ZSRR w czerwcu 1941 r. Kowno (obecnie Kaunas) zostało włączone do strefy okupacji hitlerowskiej. Przed wojną miasto to było ważnym ośrodkiem Żydów litewskich – liczyli oni ok. 32 tysięcy osób (stanowiąc około 25% ludności Kowna)[13]. Już w pierwszych dniach wojny miały miejsce spektakularne pogromy: lokalni kolaboranci litewscy w proteście przeciwko wcześniejszej sowieckiej okupacji mordowali Żydów (m.in. na Placu Lietūkis)[14]. W ciągu pierwszego tygodnia niemieckiej okupacji odnotowano zamordowanie około 3,8 tys. Żydów z Kowna oraz dodatkowych 1,2 tys. z otoczenia miasta[15]. W lipcu–sierpniu 1941 Niemcy utworzyli w dzielnicy żydowskiej Slobodka getto kowieńskie, w którym po szczelnej izolacji znalazło się w sumie ok. 35 tys. Żydów (pozostałych przy życiu spośród przedwojennych mieszkańców)[16]. Warunki w getcie były skrajnie złe – panowały głód, brak leków i obawa ciągłych wywózek na egzekucję. Cała społeczność żydowska była więc w śmiertelnym niebezpieczeństwie. W tej ekstremalnej sytuacji wielu Polaków i przedstawicieli innych mniejszości starało się potajemnie pomóc Żydom, ryzykując własne życie. Polskie podziemne sieci pomocowe (zarówno świeckie, jak i kościelne) organizowały fałszywe dokumenty oraz żywność.

Opis ratowania Żydów przez bohatera

Jako katolicki ksiądz Maciejowski działał w strukturach pomocy skoncentrowanej wokół kościołów i zakonów. Według dostępnych relacji i publikacji korzystał ze swoich parafialnych kontaktów, aby ukrywać prześladowanych Żydów oraz przekazywać im niezbędne dary. Istotnym elementem jego pomocy było wystawianie zaświadczeń i metryk chrztu pozwalających na posługiwanie się fałszywą tożsamością chrześcijańską, co umożliwiało wielu Żydom przeczekać okres najostrzejszych prześladowań[17]. Maciejowski musiał to robić konspiracyjnie, często wykorzystując klasztor franciszkański w Kownie jako tymczasowe schronienie dla rodzin żydowskich czy samotnych dzieci. Już od października 1941 roku przyjmował zbiegłych Żydów w klasztorze, zapewniając im schronienie i wyżywienie[18]. Ukrywał ich zarówno w budynkach klasztornych, jak i w piwnicach plebanii, często przebierając kobiety w stroje zakonne. Współpracował z polskimi benedyktynkami, lekarzem Petrasem Girbudasem, członkami swojej rodziny oraz zaufanymi rolnikami z okolicznych wsi[19]. Organizował sieć kryjówek w odległych gospodarstwach i pomagał w bezpiecznym przewożeniu uciekinierów z getta w Szawlach. Zapewniał fałszywe metryki urodzenia i dokumenty, dzięki którym Żydzi mogli ukrywać swoją tożsamość[20]. Otwarcie wzywał wiernych w kazaniach do chrześcijańskiego obowiązku pomocy prześladowanym, nie czyniąc różnic ze względu na wyznanie czy pochodzenie. Okazywał także wsparcie duchowe, m.in. odmawiając modlitwy żydowskie i przypominając o świętach żydowskich[21].

Jego dalsze losy

Bezpośrednio po zakończeniu wojny Maciejowski został skierowany do Kołobrzegu, gdzie w sierpniu 1945 r. objął funkcję pierwszego powojennego proboszcza odbudowującej się parafii katolickiej[22]. Przywrócił on w mieście działalność duszpasterską: 12 sierpnia 1945 r. poświęcił kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, gdzie sprawował pierwsze Msze Święte po wojnie[23]. Organizował życie duchowe polskich przesiedleńców w trudnych powojennych warunkach i zniszczeniach. Po ustabilizowaniu sytuacji na ziemiach odzyskanych, o. Maciejowski otrzymał nowe zadanie zakonne i wyjechał z Kołobrzegu, oddając parafię w ręce następców. Po opuszczeniu Pomorza Zachodniego powrócił na Litwę. Jako zakonnik nadal pracował na rzecz Kościoła, choć w warunkach komunistycznych w ZSRR jego działalność musiała się odbywać w znacznie ograniczonym wymiarze. Ostatnie lata życia spędził najprawdopodobniej w okolicach rodzinnej Żmudzi. Niektóre źródła podają, że zmarł w 1965 r.[24]. Informacje o jego późniejszym losie są jednak skąpe – w okresie stalinowskich represji duchowieństwo było bacznie obserwowane, co ograniczało ich możliwość swobodnego działania.

Kontekst nadania tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”

Po wojnie dokumentacja na temat osób pomagających Żydom była rozproszona, a uznanie Sprawiedliwych (przez Yad Vashem) rozpoczęło się od lat 60. i 70. Dopiero w kolejnych dekadach część świadectw ocalałych docierała do izraelskiej instytucji. W przypadku Maciejowskiego formalne przyznanie tytułu nastąpiło wiele lat po jego śmierci. W Polsce temat Maciejowskiego podjęli historycy badający wkład polskich księży w ratowanie Żydów. Jego sylwetka pojawiała się w opracowaniach poświęconych tej pomocy oraz w lokalnych kronikach Kołobrzegu. Ceremonia nadania honorowego tytułu mogła odbyć się w Jerozolimie lub podczas wizyty przedstawicieli Yad Vashem w Polsce bądź Litwie, przy udziale ocalałych. Znaczenie tego wyróżnienia jest o tyle istotne, że podkreśla wkład Polaków na Wschodzie w ratowanie współobywateli żydowskich – Maciejowski, choć działał na terenie dzisiejszej Litwy, stanowił przykład „sprawiedliwego” w myśl międzynarodowych standardów pamięci.

Przypisy

[1] Mieczysław Jackiewicz, Polacy na Litwie 1918–2000 (Słownik biograficzny)

[2][4][22][23] Rocznik Koszaliński; https://www.biblioteka.koszalin.pl/media/wirtualna-czytelnia/2016/rocznik2015.pdf

[3][9][10] Gimnazjum Polskie im. Adama Mickiewicza w Kownie; https://pl.wikipedia.org/wiki/Gimnazjum_Polskie_im._Adama_Mickiewicza_w_Kownie

[5][17][18][19][20][21] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.

[6][7][8] Cytowiany; https://pl.wikipedia.org/wiki/Cytowiany

[11][12] Dziennik Narodowy; https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/982253/NDIGCZAS105566_1924_058.pdf

[13][14][15][16] Holocaust Encyclopedia; https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/kovno

[24] Acta Nuntiaturae Polonae; https://pau.krakow.pl/ANP/ANP_LVII_8_2022.pdf