Obchodzony 2 sierpnia Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti, przypomina o Porajmos – eksterminacji ludności cygańskiej dokonanej przez III Rzeszę. W nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku Niemcy zlikwidowali obóz cygański tzw. Zigeunerlager w Auschwitz-Birkenau, mordując ok. 4300 osób.
„Rasowo nieczyści”
Porajmos, czyli „pochłonięcie” w języku romskim, to określenie zagłady Romów i Sinti podczas II wojny światowej. Niemieccy naziści, uważając społeczność cygańską za „rasowo nieczystą”, eksterminowali od 220 do 500 tys. Romów – nawet połowę ich europejskiej populacji. Od 1941 roku Romowie trafiali do gett w Łodzi (Litzmannstadt) czy Warszawie, a także do obozów zagłady, takich jak Kulmhof, Treblinka czy Auschwitz-Birkenau. Prześladowania obejmowały przymusową sterylizację, eksperymenty medyczne i wreszcie masowe egzekucje. Między 2 a 9 stycznia 1942 roku w mobilnych komorach gazowych w obozie Kulmhof (Chełmno nad Nerem) zamordowano ok. 4 300 Romów i Sinti, pochodzących z austriackich landów Burgenland i Styria. Kilka miesięcy wcześniej zostali oni wysiedleni do tzw. Obozu cygańskiego w Litzmannstadt Getto. Ciała ofiar pogrzebano w masowym grobie w ubraniach i z przywiezionym dobytkiem.
Zigeunerlager: Obóz cygański w Auschwitz
W lutym 1943 roku w Auschwitz-Birkenau utworzono Zigeunerfamilienlager - „Obóz rodzinny dla Cyganów”. Z rozkazu Heinricha Himmlera byli tam deportowani Sinti i Romowie głównie z Niemiec, Austrii, Czech i Polski. W sumie Niemcy deportowali do Auschwitz około 23 tys. Romów. Z tej liczby 2 tysiące osób zostało zamordowanych bez wciągania do ewidencji obozowej. W obozie zarejestrowano 21 tys. Romów, spośród nich zginęło około 19 tys. – zmarli z głodu i chorób oraz zamordowani w komorze gazowej w chwili likwidacji „obozu cygańskiego”. Tym samym 21 tys. romskich ofiar niemieckiego obozu stanowi trzecią największą grupę zamordowanych – po Żydach i Polakach.
Bunt Romów: Akt odwagi
Wiosną 1944 roku cześć Romów po pogłosce, że będą wywożeni do pracy i w obawie przed eksterminacją zamknęła się w barakach z narzędziami mogącymi służyć jako broń (noże, łopaty itp.). Stawili opór, odmawiając wykonania polecenia – sądzili, że zamiast do pracy trafią do komór gazowych. Niemcy nie zdecydowali się na atakowanie baraków, ale przekonali później więźniów, że faktycznie chodzi o pracę. Wyselekcjonowano grupę ok. 200 młodych Romów. Zostali oni skierowani do pracy w innych obozach, a ok. 1,5 tys. przeniesiono do KL Auschwitz I. Część z nich przeżyła.
Pamięć o Porajmos
Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti, ustanowiony w Polsce w 2011 roku, upamiętnia ofiary Porajmos. Główne obchody odbywają się przy pomniku w Auschwitz-Birkenau, gdzie spotykają się przedstawiciele społeczności romskich, władz i instytucji państwowych. Od 2024 roku w Oświęcimiu działa też Centrum Historii i Kultury Romów, będące instytucją kultury Województwa Małopolskiego.
______________________
Heschel Center News