83 lata temu, 19 kwietnia 1943 roku, wybuchło powstanie w getcie warszawskim – pierwszy w okupowanej Europie zbrojny bunt ludności skazanej na Zagładę. Garstka bojowników stanęła do walki z niemieckim aparatem terroru, wybierając opór zamiast biernej śmierci. Ich decyzja – pozbawiona złudzeń co do zwycięstwa – była dramatycznym aktem obrony godności i człowieczeństwa.
Walka bez złudzeń
Wiosną 1943 roku w warszawskim getcie pozostało ok. 50 tysięcy Żydów. Po masowych deportacjach do Treblinki, po śmierci niemal 300 tys. ich bliskich, przyjaciół, sąsiadów – nie mieli już nic do stracenia.
Powstanie nie miało szans militarnych. Bojownicy ŻydowskIej Organizacja Bojowa i Żydowskiego Związku Wojskowego, dowodzeni m. in. przez Mordechaja Anielewicza, Marka Edelmana, Icchaka Cukiermana, Leona Rodala i Pawła Frenkla, świadomie podjęli walkę skazaną na klęskę. „Nie chcieliśmy ratować życia. Chcieliśmy ratować godność” – mówił po latach Marek Edelman.
Miasto cywilów
Bojownicy mieli jedynie kilka pistoletów, granatów i butelki z benzyną. Większość mieszkańców getta nie walczyła z bronią w ręku. Ukrywali się w bunkrach, piwnicach i improwizowanych schronach, próbując uniknąć deportacji do obozu zagłady Treblinka. Warunki były skrajne – głód, brak wody, ciasnota. Systematyczne palenie zabudowy przez Niemców zmuszało ludzi do opuszczania kryjówek, co dla wielu oznaczało śmierć.
Dwa powstania
Powstanie w getcie i późniejsze Powstanie Warszawskie tworzą dramatyczny dyptyk historii miasta. W obu przypadkach decyzja o walce była odpowiedzią na doświadczenie przemocy totalnej. Warszawa stała się symbolem oporu – nawet wtedy, gdy nie dawał on szans na zwycięstwo, lecz pozwalał zachować podmiotowość, godność i człowieczeństwo.
Symbol pamięci
Znakiem pamięci o powstaniu w getcie jest żonkil – nawiązujący do gestu składania kwiatów przez Marka Edelmana pod Pomnikiem Bohaterów Getta i upowszechniony przez akcję Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Dziś w Warszawie z udziałem m. in. Prezydenta RP Karola Nawrockiego odbywają się główne uroczystości rocznicowe: obchody przy pomniku, Marsz Pamięci szlakiem getta oraz akcja „Żonkile”, w której mieszkańcy przypinają papierowe kwiaty na znak solidarności i pamięci.
___________
Heschel Center News, Karol Darmoros