Antoni Kania (1901–1965)
Antoni Kania (ur. 11 maja 1901 w Przychojcu, zm. 28 grudnia 1965 w Dębnicy Kaszubskiej) był polskim duchownym katolickim i kapelanem Armii Krajowej. Uczestniczył w walkach o niepodległość w latach 1918–1920, a po uzyskaniu wykształcenia teologicznego przyjął święcenia kapłańskie w 1925 r.[1] Przed II wojną światową był wikarym w parafii Pomorzany i Bełz, a następnie proboszczem w Porchowie oraz administratorem parafii Medyń na Kresach[2]. Po wojnie został proboszczem w parafii Dębnica Kaszubska i pełnił tę funkcję do śmierci. Za działalność w Armii Krajowej otrzymał Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami[3]. W 2014 r. został pośmiertnie odznaczony medalem i tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” za pomoc udzieloną Żydom podczas okupacji niemieckiej[4][5].
Dzieciństwo
Antoni Kania pochodził z Podkarpacia; urodził się jako syn Tomasza i Katarzyny w małej wsi Przychojec (powiat Leżajsk)[6]. W czasach jego młodości Polska odzyskiwała niepodległość, więc w okresie wojny polsko-bolszewickiej (1918–1920) brał udział w walkach narodowo-wyzwoleńczych[7]. Po zakończeniu wojny, w 1920 r. ukończył gimnazjum w Leżajsku i wstąpił do seminarium duchownego. Studia filozoficzno-teologiczne rozpoczął w Krakowie, a następnie przeniósł się do Lwowa, gdzie kontynuował naukę i ostatecznie przyjął święcenia kapłańskie w 1925 r.[8] Dojrzałe wykształcenie zdobyte na seminarium przygotowało go do służby duszpasterskiej na ziemiach ówczesnej Kresowej Polski. Już w młodości przejawiał aktywność patriotyczną i społeczną, co wpłynęło na jego późniejszą postawę podczas wojny.
Wiek dojrzały
Po święceniach ks. Antoni Kania pracował kolejno jako wikariusz i proboszcz w różnych parafiach na Kresach. W latach 1925–1927 był wikarym w parafii w Pomorzanach, a następnie w Bełzie (1927–1928)[9]. W 1928 r. został proboszczem parafii w Porchowie (powiat Buczacz), którą prowadził do 1933 r.[10] Od 1933 do wybuchu wojny w 1939 r. był administratorem parafii Medyń (pow. Zbaraż)[11]. Jego życie kapłańskie wiązało się z typową działalnością duszpasterską i opieką nad parafianami, a równocześnie z patriotycznymi pasjami – prowadził rekolekcje i pomagał potrzebującym. Pod koniec lat trzydziestych mianowano go proboszczem dużej parafii Huty Nowej (obejmującej m.in. Huta Starą i Izabelę). W czerwcu 1939 r. rozpoczął tam stałą posługę duszpasterską[12].
Po agresji sowieckiej i niemieckiej w 1939 r. ks. Kania wykazał się odwagą i działalnością konspiracyjną. Już we wrześniu 1939 r. współorganizował pomoc dla polskich oficerów i żołnierzy we wsi Huta Stara, organizując ich przerzut przez granicę do Rumunii[13]. W pierwszym okresie okupacji sowieckiej pomagał wysyłać zebranych żołnierzy na Zachód, a potem, gdy przyszli Niemcy, systematycznie „wykupywał” u władz niemieckich aresztowanych mieszkańców. Przykładem jest akcja ratunkowa w Monasterzyskach: w czerwcu 1941 r. Niemcy osadzili tam w więzieniu ok. 60 mężczyzn z powodu łapanek. Ks. Kania zdołał odkupić około połowy z nich, narażając się na wielkie ryzyko[14].
Od 1941 r. Kania formalnie pełnił funkcję kapelana Armii Krajowej na tym terenie, posługując się pseudonimem „Ketlin”[15]. Pod jego dowództwem zorganizowano także patrole samoobrony w okolicznych wsiach – chroniły one mieszkańców przed atakami ukraińskich nacjonalistów (UPA). Ks. Kania aktywnie wspierał przygotowanie lokalnej ludności do obrony: stawił czoła przeważającym siłom UPA i zorganizował samoobronę Nowej Huty[16][17]. W tych działaniach pomagał mu m.in. dr Bandler z Monasterzysk, Żyd ukrywający się wśród polskich parafian[18]. Kania udostępniał również bezpieczne miejsca schronienia dla innych zagrożonych osób – zarówno Polaków, jak i Żydów. W lasach wokół Huty Nowej organizowano oddziały samoobrony, a sam ksiądz w razie potrzeby przenosił się bliżej centrum, np. w marcu 1944 r. przeniósł się do Monasterzysk ze względu na groźbę ataku UPA na jego osobę[19].
Kontekst ratowania Żydów
Na okupowanych terenach ówczesnej Polski pomoc Żydom była karana śmiercią przez Niemców[20]. Mimo to wielu Polaków, w tym duchownych, podejmowało się ratowania prześladowanych. W diecezji lwowskiej i tarnopolskiej istniał gęsty ukraińsko-polsko-żydowski konglomerat społeczny, co sprzyjało zarówno prześladowaniom, jak i pomocy. Przykładem dramatycznej sytuacji była historia Ewy Trauenstein z synem Leonem – Żydzi ukrywający się najpierw we Lwowie, a później szukający schronienia po „aryjskiej” stronie. Sytuację pogorszyło pojawienie się band UPA. W lipcu 1943 r. Ewa z synem uciekli do ks. Mikołaja Ferenca, proboszcza z Markowej koło Stanisławowa. Jednak w styczniu 1944 r. ks. Ferenc został zamordowany przez oddział UPA podczas napadu na wieś[21][22]. Te dramatyczne wydarzenia uwydatniły trudność niesienia pomocy w tamtym czasie. Pomimo tego polskie duchowieństwo, jak podkreślają współcześni komentatorzy, odegrało istotną rolę w ratowaniu wielu osób[23].
Działalność Antoniego Kani na rzecz Żydów
W opisanym kontekście ks. Antoni Kania wykazał się bohaterstwem. Po tragicznej śmierci ks. Ferenca z Markowej Ewa Trauenstein i jej syn Leon znaleźli schronienie u ks. Kani w parafii Huta Nowa[24]. Kania przyjął ich pod opiekę, narażając się na wysokie niebezpieczeństwo ze strony niemieckich okupantów i banderowców. Dzięki jego pomocy matka i dziecko przeżyli wojnę.
Innym dowodem aktywnej pomocy Kani jest relacja jego siostrzeńca. Wacław Ner wspominał na uroczystości odznaczenia sprawiedliwych, że jako młody chłopak pomagał zbierać pieniądze z kościelnej tacy dla ukrywających się Żydów. Ner opowiadał, że na plebanii Antoniego Kani istniało ukryte pomieszczenie, w którym duchowny schronił żydowską matkę z córką[25]. Te wspomnienia potwierdzają, że ksiądz Antoni aktywnie organizował finansowe wsparcie i ukrycie dla potrzebujących – działania były prowadzone wielokrotnie, nie tylko w jednej konkretnej sytuacji. Ponadto, jak podają źródła, Kania zaangażował się w ukrywanie również innych Żydów (np. doktora Bandlera z Monasterzysk) w miejscowych schronieniach[26]. Dzięki tym działaniom ocalało wiele osób, a pamięć o nich przetrwała dzięki świadkom tamtych wydarzeń.
Dalsze losy bohatera
Po zakończeniu wojny Antoni Kania pozostał kapłanem diecezji lwowskiej, która znalazła się w nowej rzeczywistości politycznej. Według wspomnień ks. Józefa Wołczańskiego, w 1947 r. objął on administrację parafii Jordanów Śląski (diecezja wrocławska)[27]. W 1950 r. został inkardynowany do diecezji gorzowskiej (nowo utworzona diecezja szczecińsko-kamieńska)[28]. W tym samym roku komunistyczne władze aresztowały ks. Kanię – prawdopodobnie z uwagi na jego działalność w AK i kontakty z lokalną społecznością. W więzieniu spędził krótki czas – został uwolniony dzięki pozytywnej opinii, jaką na jego temat wystawił generał Armii Czerwonej Petro Werszyhora[29]. Po zwolnieniu musiał opuścić Dolny Śląsk i w 1950 r. wyjechał na Pomorze. Otrzymał posadę proboszcza w Dębnicy Kaszubskiej, gdzie kontynuował posługę duszpasterską aż do śmierci[30]. Zmarł 28 grudnia 1965 roku i został pochowany przy miejscowym kościele św. Jana Chrzciciela. W latach późniejszych jego działalność upamiętniono w różnych formach, m.in. w Dębnicy Kaszubskiej przemianowano jedną z ulic na jego cześć.
Nadanie tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”
O bohaterstwie Antoniego Kani przypomniała po wojnie jedna z ocalonych rodzin. W 2013 r. żona ocalonego Leona, Berta Trauenstein-Turzyńska z Izraela, złożyła wniosek do instytucji Yad Vashem o uhonorowanie pomocy niosącej jej matce i synowi[31]. W uznaniu tych zasług przyznano Antoniego Kaniemu pośmiertnie najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne – medal i tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Uroczyste wręczenie odbyło się 11 czerwca 2014 roku podczas sesji plenarnej Konferencji Episkopatu Polski w Warszawie[32]. Była to pierwsza w historii taka uroczystość zorganizowana na forum polskiego Episkopatu[33]. Medal przekazał ambasador Izraela Zvi Rav-Ner, podkreślając konieczność pamiętania o tych, którzy ratowali życie podczas zagłady. Ten akt był wyrazem moralnego zobowiązania wobec Polaków ratujących Żydów[34]. Oprócz Antoniego Kani wyróżniono wówczas także ks. Mikołaja Ferenca i ks. Jana Raczkowskiego oraz siostry zakonne Serafię Adelę Rosolińską i Kornelię Jankowską[35]. Pośmiertny tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” świadczy o pamięci o czynach Antoniego Kani i stanowi trwałe upamiętnienie jego męstwa na rzecz ratowania bliźnich.
Przypisy
[1][3][6][7][8][16] Antoni Kania pseud. Ketlicz, Ketlin; https://baza.muzeum-ak.pl/zolnierz/141305/
[2][9][10][11][12][13][14][15][17][19][26] Ks. Kania Huta Stara do roku 1945; https://hutastara.pl/ks-kania
[4][23][33][35] Duchowni uhonorowani za ratowanie Żydów; https://deon.pl/kosciol/duchowni-uhonorowani-za-ratowanie-zydow,301896
[5][22][31][32][34] Mamy moralny dług wobec Polaków, którzy ratowali Żydów; https://www.ekai.pl/mamy-moralny-dlug-wobec-polakow-ktorzy-ratowali-zydow/
[18] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
[20][25] Polscy duchowni nagrodzeni przez Żydów; https://stacja7.pl/kultura/polscy-duchowni-nagrodzeni-przez-zydow/
[21] Duchowni, którzy ratowali Żydów; https://www.gosc.pl/doc/2045041.Duchowni-ktorzy-ratowali-Zydow/2
[24] Kapłan z Łomży wśród Sprawiedliwych; https://www.narew.info/artykul/3426,kaplan-z-lomzy-wsrod-sprawiedliwych
[27][28][29][30] Antoni Kania; https://pl.wikipedia.org/wiki/Antoni_Kania
Linki zewnętrzne
Antoni Kania pseud. Ketlicz, Ketlin; https://baza.muzeum-ak.pl/zolnierz/141305/
Ks. Kania Huta Stara do roku 1945; https://hutastara.pl/ks-kania/
Duchowni uhonorowani za ratowanie Żydów; https://deon.pl/kosciol/duchowni-uhonorowani-za-ratowanie-zydow,301896
Mamy moralny dług wobec Polaków, którzy ratowali Żydów; https://www.ekai.pl/mamy-moralny-dlug-wobec-polakow-ktorzy-ratowali-zydow/
Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
Polscy duchowni nagrodzeni przez Żydów; https://stacja7.pl/kultura/polscy-duchowni-nagrodzeni-przez-zydow/
Duchowni, którzy ratowali Żydów; https://www.gosc.pl/doc/2045041.Duchowni-ktorzy-ratowali-Zydow/2
Kapłan z Łomży wśród Sprawiedliwych; https://www.narew.info/artykul/3426,kaplan-z-lomzy-wsrod-sprawiedliwych
Antoni Kania; https://pl.wikipedia.org/wiki/Antoni_Kania
Źródła ilustracji
