Adolf Kruszewski (1876–1970)
Ks. Adolf Kruszewski (ur. 5 maja 1876, zm. 31 sierpnia 1970) był polskim duchownym katolickim, przez ponad pół wieku proboszczem parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Jabłoni Kościelnej (gm. Nowe Piekuty, woj. podlaskie)[1]. Stał się jednym z bohaterów ratowania Żydów podczas II wojny światowej – w 2020 r. Instytut Jad Waszem w Jerozolimie pośmiertnie uhonorował go medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”[2]. Na całym świecie te medale przyznano dotychczas niespełna 29 tys. osób, w tym ponad 7 tys. Polakom[3]. W lokalnej pamięci regionu Podlasia ks. Kruszewski zapisał się jako człowiek wielkiego serca – po wojnie parafianie wspominali go jako kapłana zatroskanego o potrzebujących[4].
Dzieciństwo
Ks. Adolf Kruszewski pochodził z miejscowości Perki-Bujenk (gmina Sokoły) w Podlasiu[5]. Urodził się tam 5 maja 1876 r. w rodzinie chłopskiej, jako syn Józefa i Karoliny z domu Targońskich[6]. Perki-Bujenk leżało wówczas w guberni łomżyńskiej pod zaborem rosyjskim, lecz lokalne społeczności dbały o polską i katolicką tradycję. W młodym Adolfie – jak wskazują lokalne przekazy – rozwijały się silne poczucie religijne i patriotyczne. Po ukończeniu podstawowej edukacji wiejskiej trafił prawdopodobnie do seminarium duchownego – typowej ścieżki dla młodzieży pragnącej kapłaństwa w tamtych czasach[7]. Już w trakcie młodzieńczych lat otaczał swoją rodzinę i sąsiadów opieką duchową. W 1899 r. (w wieku 23 lat) przyjął święcenia kapłańskie, rozpoczynając służbę w Kościele katolickim[8]. Przez całe życie zachował pokorę związaną z prostym, wiejskim wychowaniem, co zaskarbiło mu zaufanie parafian.
Wiek dojrzały
Po święceniach ks. Kruszewski pełnił funkcje wikariusza i rektora w okolicznych parafiach. Przez krótki czas (początek 1902 r.) był rektorem kościoła w Stawiskach, po czym został zastąpiony przez następnego proboszcza[9]. W 1919 r. objął urząd proboszcza parafii w Jabłoni Kościelnej i kierował nią do swojej śmierci[10]. W ciągu tych 51 lat służby stał się postacią szanowaną i uznaną, znaną jako kapłan wyjątkowo ofiarny i zatroskany o parafian[11]. Według relacji, ks. Kruszewski był człowiekiem o „bardzo dobrym sercu” – pomagał biednym, troszczył się o chorych i organizował wsparcie dla potrzebujących[12]. W okresie międzywojennym kontynuował również działalność charytatywną i wychowawczą. Budował infrastrukturę parafialną (m.in. plebanie) oraz cieszył się autorytetem lokalnej społeczności. Do wybuchu II wojny światowej prowadził normalną posługę duszpasterską w Jabłoni, pozostając ostoją wiary w trudnych czasach okupacyjnych.
Kontekst ratowania Żydów
W czasie II wojny światowej Polska znalazła się pod brutalną okupacją niemiecką. W regionie podlaskim Niemcy utworzyli getta żydowskie (np. w Wysokiem Mazowieckiem) i systematycznie wywozili ludność żydowską do obozów zagłady. Za wszelką pomoc Żydom groziła kara śmierci[13]. Pomimo tego Polacy, zwłaszcza mieszkańcy wsi, często ryzykowali własnym życiem, by udzielić Żydom schronienia i wsparcia[14]. Ratowanie Żydów było wtedy bardzo niebezpieczne – ludzie ryzykowali swoim życiem i życiem swoich rodzin, co podkreślano później w oficjalnych wystąpieniach podczas ceremonii upamiętniających bohaterstwo Kruszewskiego[15][16]. W Jabłoni Kościelnej i okolicy wielu mieszkańców zapragnęło nieść pomoc prześladowanym, mimo że także lokalne konsekwencje groziły surową represją, w tym karą śmierci. W ten tragiczny kontekst wpisują się czyny ks. Kruszewskiego i jego parafian – nikt wówczas nie wiedział, jaki los ich czeka, ale mimo to tworzyli „światła nadziei” w mroku okupacji.
Opis ratowania Żydów przez bohatera
W latach 1942–1943 ks. Kruszewski organizował bezpieczne schronienie dla sierot żydowskich oraz pomagał ukrywającym się rodzinom. W efekcie uratował co najmniej dwoje dzieci żydowskich[17]. Przykładowo pod jego opieką znalazła się ciężko ranna dziewczynka Żydówka, Zelda Kaczerewicz, która ucierpiała w masowych egzekucjach w Jabłoni. Razem ze swoją gospodynią, Antoniną Jabłońską, ks. Kruszewski opiekował się nią, aż została wyleczona[18]. Inny przypadek to kilkumiesięczny chłopiec z pobliskiego Sokołowa – „Józik Żółty” – porzucony z notką proszącą o wychowanie jako chrześcijańskie dziecko. Znalezione dziecko proboszcz ochrzcił jako Józef Jabłoński, zapewnił mu bezpieczną opiekę u zaufanych rodzin, a po wojnie trafił on do domu dziecka. Jako dorosły mieszkał potem w Izraelu (znany tam jako Wanger)[19]. Trzecim dzieckiem była żydowska dziewczynka pozostawiona anonimowo przed plebanią – ks. Kruszewski przekazał ją swojej gospodyni, która wychowała ją w ukryciu przez ponad dwa lata[20]. Te dzieci przeżyły wojnę i dotarły do Izraela (dziewczynka z Jabłoni mieszkała potem w Palestynie)[21]. Jednocześnie parafianie Kruszewskiego przygotowywali żywność i ukrywali całe żydowskie rodziny, co także było karane śmiercią[22].
Dalsze losy bohatera
Po wojnie ks. Kruszewski pozostał proboszczem w Jabłoni Kościelnej i kontynuował pracę duszpasterską mimo trudnych warunków epoki komunistycznej. Niechęć władz PRL sprawiła, że za życia nie otrzymał żadnych oficjalnych wyróżnień[23]. Zmarł 31 sierpnia 1970 r. w Jabłoni Kościelnej w wieku 94 lat[24]. Jego grób znajduje się na miejscowym cmentarzu parafialnym. Jedynymi pamiątkami po nim były lokalne wspomnienia parafian i archiwalne zapisy w księgach kościelnych. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku zaczęto gromadzić relacje o jego pomocach dla Żydów, co ostatecznie doprowadziło do upamiętnienia ks. Kruszewskiego w XXI w.
Kontekst nadania tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”
Tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” nadawany jest przez Państwo Izrael (Instytut Jad Waszem) nie-Żydom, którzy w czasie Holocaustu ryzykowali życie, aby ratować Żydów[25]. Jest to najwyższe cywilne odznaczenie w Izraelu upamiętniające ofiary ludobójstwa i ich wybawicieli. W 2020 r. Instytut Jad Waszem potwierdził przyznanie tego tytułu ks. Adolfowi Kruszewskiemu[26]. Dzięki temu dołączył on do grupy ponad 7 tys. Polaków uhonorowanych medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”[27]. Uroczysta ceremonia wręczenia medalu i dyplomu odbyła się w Polsce 9 maja 2023 r. w Jabłoni Kościelnej – medal z rąk Ambasadora Izraela, Yacova Livne, odebrał krewny księdza, jego bratanek Ryszard Kruszewski[28]. Od tej pory pamięć o czynie Kruszewskiego jest corocznie przywoływana podczas lokalnych lekcji historii i Mszy Świętej w hołdzie człowiekowi, który nie zawahał się ratować życia bliźnich[29][30].
Przypisy
[1][4][6][7][8][10][11][12][24] Sprawozdanie z realizacji projektu „Kamienie Pamięci – Z modlitwą; https://pl.doczz.net/doc/1976692/sprawozdanie-z-realizacji-projektu-%E2%80%9Ekamienie-pami%C4%99ci-%E2%80%93-z-
[2][3][14][16][17][23][25][27][29] Ks. Adolf Kruszewski uhonorowany medalem "Sprawiedliwy wśród narodów świata”; https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/226277
[5][28] Ks. Adolf Kruszewski „Sprawiedliwym wśród Narodów Świata”; https://sokoly.pl/index.php/aktualnosci/2099-ks-adolf-kruszewski-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata
[9] Klasztor OO. Franciszkanów; https://parafia.stawiski.pl/klasztor-ojcow-franciszkanow
[13][15][22][30] Jabłoń Kościelna. Ks. Adolf Kruszewski pośmiertnie zostanie uhonorowany medalem; https://podlaskie24.pl/artykul/wydarzenia/jablon-koscielna-ks-adolf-kruszewski-posmiertnie-zostanie-uhonorowany-medalem/
[18][19][20][21][26] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
Linki zewnętrzne
Sprawozdanie z realizacji projektu „Kamienie Pamięci – Z modlitwą; https://pl.doczz.net/doc/1976692/sprawozdanie-z-realizacji-projektu-%E2%80%9Ekamienie-pami%C4%99ci-%E2%80%93-z-
Ks. Adolf Kruszewski uhonorowany medalem "Sprawiedliwy wśród narodów świata”; https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/226277
Ks. Adolf Kruszewski „Sprawiedliwym wśród Narodów Świata”; https://sokoly.pl/index.php/aktualnosci/2099-ks-adolf-kruszewski-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata
Klasztor OO. Franciszkanów; https://parafia.stawiski.pl/klasztor-ojcow-franciszkanow
Jabłoń Kościelna. Ks. Adolf Kruszewski pośmiertnie zostanie uhonorowany medalem; https://podlaskie24.pl/artykul/wydarzenia/jablon-koscielna-ks-adolf-kruszewski-posmiertnie-zostanie-uhonorowany-medalem/
Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, Lublin: Wydawnictwo KUL 2023.
Źródła ilustracji
https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/226277
https://sokoly.pl/index.php/aktualnosci/2099-ks-adolf-kruszewski-sprawiedliwym-wsrod-narodow-swiata
